Trafna, błyskotliwa i treściwa ocena pióra anonimowego kanonisty, z którego warto się pomodlić. Widać nie żyje w grzechu, skoro myśleć potrafi.

Nic dodać, nic ująć, ale do kogo się od tego odwołać? Nie ma papieża, to i nie ma dykasterii.

Dla lepszego zrozumienia tekstu opatrzymy go własnym komentarzem w kolorze fioletowym.

Dwa dokumenty opublikowane 2 lipca przez Dykasterię Nauki Wiary – dekret oraz nota wyjaśniająca (nr prot. 99/2009), oba podpisane przez kardynała Víctora Manuela Fernándeza oraz sekretarzy Armando Matteo i Johna J. Kennedy’ego – zawierają wady pod względem techniki kanonicznej [Red. w rozumieniu procedury kanonicznej], które drastycznie ograniczają ich rzeczywisty zakres.

Analizując je w świetle Księgi VI Kodeksu Prawa Kanonicznego, ich skutek prawny sprowadza się do ogłoszenia sześciu ekskomunik. W odniesieniu do ponad siedmiuset księży z Bractwa Kapłańskiego św. Piusa X oraz ich wiernych zastosowana formuła nie pociąga za sobą żadnych skutków karnego.

1. Dwa akty o odmiennym charakterze prawnym

Z jednej strony dekret oświadcza „do wszelkich celów prawnych”, że biskup Alfonso de Galarreta oraz czterej biskupi wyświęceni 1 lipca – Pascal Schreiber, Michael Goldade, Michel Poinsinet de Sivry i Marc Hanappier – ponieśli ipso facto ekskomunikę latae sententiae zastrzeżoną dla Stolicy Apostolskiej (kan. 1387 i 1364 § 1 Kodeksu Prawa Kościelnego), a biskup Bernard Fellay, jako współkonsekrator, który publicznie poparł akt schizmatycki, poniósł ekskomunikę przewidzianą w kan. 1364 § 1. Jest to dekret deklaratoryjny dotyczący już poniesionych sankcji: jedyna forma, obok wyroku, umożliwiająca ogłoszenie kar latae sententiae (kan. 1341, 1720). Jego zakres podmiotowy jest wyczerpujący: sześciu biskupów.

Komentarz:

Dekret deklaratoryjny (łac. decretum declaratorium) w prawie kanonicznym to decyzja władzy kościelnej (biskupa, Stolicy Apostolskiej), która nie tworzy nowego prawa ani nowej sytuacji, lecz autorytatywnie stwierdza zaistnienie faktu prawnego lub stanu faktycznego, który wszedł w życie już wcześniej z mocy samego prawa (latae sententiae). [1, 2]

W przeciwieństwie do dekretów konstytutywnych (które tworzą, zmieniają lub znoszą prawo), dekret deklaratoryjny jedynie potwierdza to, co już się dokonało. [1]

Zatem dekret Dykasterii ds. Wiary ogłasza jedynie to, co jest już stanowione w prawie nie tworząc nowego prawa. Jego zakres podmiotowy dotyczy tylko i wyłącznie sześciu biskupów, to jest wyświęcających i wyświęcanych zgodnie z kodeksem prawa kanonicznego.

Jednak towarzysząca mu nota wyjaśniająca zawiera trzy dodatkowe stwierdzenia: że święci szafarze Bractwa „znajdują się w schizmie i należy ich uważać za schizmatyków”, pozostając „podlegającymi ekskomunice przewidzianej przez prawo”; że świeccy, którzy „formalnie przyłączają się” do Bractwa, „należy uznać za schizmatyków i ekskomunikowanych” zgodnie z warunkami Noty Papieskiej Rady ds. Tekstów Prawnych z dnia 24 sierpnia 1996 r., którą Dykasteria uznaje za nadal obowiązującą i „przyjmuje za swoją”; oraz że pokuta udzielana przez jej kapłanów [Red. tj. rozgrzeszenie] oraz małżeństwa, przy których asystują, „są nieważne”.

Nota wyjaśniająca nie figuruje w typologii aktów o skutku karnym: nie jest to prawo (kan. 7–22, 29 i nast.), nie jest to ogólny dekret wykonawczy (kan. 31–33), nie jest to nakaz karny (kan. 1319), ani wyrok, ani dekret deklaratoryjny wydany zgodnie z kan. 1341 i nast. oraz 1717 i nast. Jest to akt wyjaśniający. Cokolwiek stwierdza ona w odniesieniu do nieokreślonych kategorii osób, ma wartość ostrzeżenia doktrynalnego, a nie ustanowienia lub ogłoszenia kary.

Komentarz:

Nota wyjaśniająca żadnym aktem prawnym nie jest, więc niczego prawnie nie zmienia. Zdaniem anonimowego kanonisty nota wyjaśniająca jest jedynie tekstem pastoralnym.

2. Sprzeczność między dekretem a notą

Dekret ostrzega duchownych i wiernych świeckich, aby „nie przyłączali się do schizmy Bractwa Kapłańskiego św. Piusa X, ponieważ ponieśliby ipso facto karę ekskomuniki latae sententiae”.

Tryb użytych czasowników ma charakter warunkowy [Red. „ponieśliby”]: wykroczenie, w odniesieniu do nich, jest rozpatrywane jako przyszłe i ewentualne. Nota natomiast stwierdza w czasie teraźniejszym, że duchowni „znajdują się w schizmie”. Oba teksty noszą tę samą datę i te same podpisy.

Tę sprzeczność należy rozstrzygnąć na korzyść dekretu, jedynego aktu o charakterze karnym; zgodnie z kan. 18 prawa karne podlegają ścisłej interpretacji, co wyklucza rozszerzanie w drodze noty tego, co dekret formułuje jedynie jako upomnienie. Wynika z tego, że sam Dykasterium w swoim prawnie skutecznym akcie uznaje, iż księża i wierni nie ponieśli jeszcze tej kary.

Komentarz:

Nasz kanonista potrafi czytać: z jednej strony duchowni, który ani nie wyświęcali ani nie zostali wyświęceni już znajdują się w schizmie, a drugiej strony ci sami duchowni w przyszłości „ponieśliby” karę ekskomuniki. Więc jak jest?

Skoro już są w schizmie to już ponoszą karę ekskomunki, skoro poniosą tę karę dopiero ewentualnie w przyszłości, to najwyraźniej obecnie w schizmie się nie znajdują.

Zgodnie z zasadą in dubio pro reo – w razie wątpliwości na korzyść oskarżonego ta wewnętrznie sprzeczna nota nie rozszerza aktu o charakterze karnym na osoby nieprzewidziane w prawie kanonicznym.

Dykasteria nie czyta własnych tekstów albo tworzy je po kielichu, jak także mocno wadliwe Traditionis Custodes.

3. Brak ustalonej indywidualnej odpowiedzialności oraz reżim nieogłoszonej sankcji

Nawet przyjmując, dla celów dialektycznych, że nota miała funkcjonować jako ogólne oświadczenie, kary latae sententiae są nakładane ipso iure na każdą osobę, która popełnia wykroczenie z pełną odpowiedzialnością wymaganą przez kan. 1321 § 2, ustaloną zgodnie z kan. 1323–1325: niewinna nieznajomość prawa lub kary, błąd, poważny strach oraz stan konieczności – nawet domniemany – zwalniają od kary lub uniemożliwiają jej zastosowanie.

Ocena ta ma z konieczności charakter indywidualny i nie została przeprowadzona w odniesieniu do żadnego kapłana. Zbiorowe zakwalifikowanie siedmiuset duchownych jako „schizmatyków podlegających ekskomunice” bez weryfikacji odpowiedzialności lub przeprowadzenia postępowania (kan. 1720: wysłuchanie oskarżonego, pewność co do przestępstwa i odpowiedzialności) jest niezgodne z reżimem Księgi VI.

Komentarz:

W przypadku każdego księdza należałoby przeprowadzić dochodzenie kanoniczne, czy faktycznie schizmę popełnił zamiast karać ich wszystkich ryczałtowo. A dla wiernych i tak się nic nie zmieni.

Wynika z tego, że wszelkie ewentualne sankcje wobec duchowieństwa Bractwa pozostają, w najlepszym dla tezy Dykasterii przypadku, w stanie nieogłoszonych sankcji latae sententiae.

Reżim tych sankcji jest zgodny z kan. 1331 § 1, złagodzonym przez kan. 1335 § 2: zakaz udzielania sakramentów i sakramentaliów zostaje zawieszony, ilekroć wierny prosi o nie z jakiegokolwiek słusznego powodu.

Wybrana zatem formuła pozostawia nienaruszoną, na płaszczyźnie prawnej, sytuację wiernych, którzy proszą o sakramenty u kapłana z Bractwa.

4. Odwołanie do Noty z 1996 r. wyklucza automatyzm w odniesieniu do świeckich

Nota z 1996 r. Papieskiej Rady ds. Tekstów Prawnych, którą Dykasteria „przyjmuje za swoją” wraz z jej warunkami, nie stanowi autentycznej interpretacji w rozumieniu kan. 16 § 1 – brakuje jej bowiem konkretnego zatwierdzenia papieskiego i ogłoszenia jako takiej – lecz jest opinią opublikowaną w Communicationes.

Co więcej, jej treść ma charakter restrykcyjny. Jej pkt 5 wymaga w przypadku „formalnego przyłączenia się do schizmy” podwójnego elementu: wewnętrznego (właściwie schizmatyckiej woli: przedkładania osobistego wyboru nad posłuszeństwo wobec Papieża Rzymskiego) oraz zewnętrznego (przełożenia tej woli na czyny).

W pkt 7 stwierdza się, że w odniesieniu do wiernych „sporadyczny udział w aktach liturgicznych lub działaniach ruchu, odbywający się bez przyjmowania za własną postawy rozłamu doktrynalnego i dyscyplinarnego, nie jest wystarczający”; że należy przede wszystkim brać pod uwagę intencję danej osoby; oraz że „różne sytuacje należy rozpatrywać indywidualnie, w właściwych instancjach forum zewnętrznego i wewnętrznego”.

Odniesienie to wywołuje zatem skutek odwrotny do pozornego: poprzez uwzględnienie warunków z 1996 r. sama Nota z 2026 r. wyklucza jakąkolwiek automatyczną ekskomunikę świeckich za uczęszczanie do kaplic Bractwa i podporządkowuje wszelkie sankcje indywidualnej ocenie, która nie została przeprowadzona i nie może zostać przeprowadzona za pomocą dokumentu ogólnego.

Praktyka trzech pontyfikatów potwierdza tę restrykcyjną interpretację: dekret Kongregacji ds. Biskupów z dnia 21 stycznia 2009 r. zniósł ekskomunikę jedynie czterech biskupów wyświęconych w 1988 r., jedynych osób, wobec których ogłoszono sankcje; Benedykt XVI w liście z dnia 10 marca 2009 r. umieścił księży na płaszczyźnie zawieszenia i braku statusu kanonicznego, a nie ekskomuniki; natomiast uprawnienia przyznane przez Franciszka zakładają istnienie podmiotów zdolnych do ich przyjęcia, co jest warunkiem nie do pogodzenia ze statusem osoby ekskomunikowanej (kan. 1331 § 1, 2º).

5. Nieważność spowiedzi i małżeństw wymaga unieważnienia aktów papieskich, czego Nota nie dokonuje

Nieważność ogłoszona w Notach nie wynika z ekskomuniki, lecz z braku uprawnienia do udzielania rozgrzeszenia (kan. 966 § 1) oraz z wady formy kanonicznej w małżeństwie (kan. 1108).

Oba braki zostały uzupełnione aktami Papieża Rzymskiego: listem apostolskim Misericordia et misera, nr 12 (20 listopada 2016 r.), który na stałe przyznał kapłanom Bractwa uprawnienie do udzielania ważnego rozgrzeszenia, oraz pismem Komisji Papieskiej Ecclesia Dei z dnia 27 marca 2017 r., zatwierdzonym przez Franciszka, które umożliwiło delegowanie uprawnień do ważnego udzielania ślubów.

Nota nie wspomina o żadnym z tych dwóch aktów ani nie zawiera żadnej klauzuli odwołującej. Zastosowanie ma zatem kan. 21 – w razie wątpliwości nie domniemywa się odwołania – oraz zasada hierarchii aktów: dykasteria nie może odstąpić od aktów Papieża Rzymskiego, chyba że za uzyskaniem wyraźnej zgody papieskiej (art. 7 § 2 Ogólnego Regulaminu Kurii Rzymskiej; stała praktyka), a zgoda ta nie pojawia się w opublikowanym tekście. Dopóki nie nastąpi wyraźne odwołanie przez Papieża, uprawnienia pozostają w mocy, a oświadczenie o nieważności jest prawnie bezpodstawne.

Dodatkowo, nawet gdyby doszło do odwołania pro futuro, utrata uprawnienia z powodu wspólnego błędu lub pozytywnej i prawdopodobnej wątpliwości zgodnie z kan. 144 miałaby miejsce w wielu przypadkach, co jest kwestią, której Nota również nie porusza.

6. Wnioski

Wynik analizy jest następujący.

Po pierwsze: jedyną ważnie ogłoszoną cenzurą jest ta nałożona na sześciu biskupów na mocy dekretu.

Po drugie: w odniesieniu do duchowieństwa nota nie ma formalnej mocy do ogłaszania kar, jest sprzeczna z warunkowym upomnieniem zawartym w samym dekrecie oraz pomija indywidualną ocenę przypisania winy wymaganą przez kan. 1321–1325 i 1720; cenzury, o ile w ogóle istnieją, nie zostałyby ogłoszone i pozostawałyby zawieszone na wniosek wiernych ubiegających się o sakramenty (kan. 1335 § 2).

Po trzecie: w odniesieniu do świeckich odwołanie się do Noty z 1996 r. – wraz z zawartym w niej wymogiem podwójnego elementu i osądu indywidualnego w każdym przypadku – z definicji wyklucza automatyzm.

Po czwarte: ogłoszenie nieważności spowiedzi i małżeństw ma rzekomo skutek derogacyjny w stosunku do istniejących aktów papieskich, którego nota dikasteryjna bez konkretnego zatwierdzenia nie może wywołać (kan. 21).

Można dodać wskazówkę dotyczącą technicznej nieprecyzyjności całości: biskup Fellay został ukarany wyłącznie na podstawie kan. 1364 § 1, podczas gdy kan. 1387 dotyczy każdego, kto dokonuje konsekracji bez mandatu, co jest warunkiem spełnionym również w przypadku współkonsekratora.

Podsumowując, formuła prawna wybrana przez prefekta – ogłaszająca sześciu dekretem, a wszystkich pozostałych notą – sprawia, że ekskomunika księży i świeckich z Bractwa pozostaje bez skutku prawnego: tam, gdzie zastosowano formę karną, jest tylko sześciu adresatów, a tam, gdzie wymieniono pozostałych, nie ma formy karnej.

Gdyby Stolica Apostolska zamierzała rozszerzyć konsekwencje schizmy na całe Bractwo, obowiązujące prawo wymagałoby innej drogi: prawa lub przepisu karnego, indywidualnych dekretów deklaratoryjnych poprzedzonych procedurą przewidzianą w kan. 1720 oraz wyraźnego cofnięcia, za specjalną aprobatą papieską, koncesji zawartych w Misericordia et misera oraz z 2017 roku. Na razie nic z tego nie zostało zrobione.

Źródło